Kaszubi (kasz. Kaszëbi) to słowiańska grupa etniczna wywodząca się w prostej linii od Pomorzan.
Zamieszkują oni Pomorze Gdańskie i wschodnią część Pomorza Zachodniego. Dzielą
się na wiele podgrup etnograficznych, zróżnicowanych językowo i kulturowo,
między innymi są to: Morzanie (Mòrzanie), Rybaki (Rëbôcë), Bylacy (Bëlôcë),
Lesacy (Lesôcë), Józcy (Józcë, inna nazwa Mucnicy - Mùcnicë), Gachy (Gôchë),
Krubanie (Krëbanie), Zaboracy (Zabòrôcë).
Współcześnie Kaszubi zamieszkują w następujących powiatach województwa
pomorskiego: puckim, wejherowskim, kartuskim, lęborskim, bytowskim, kościerskim,
północnej części pow. chojnickiego oraz wschodniej części pow. słupskiego. W
pow. lęborskim, bytowskim i słupskim osadnictwo to ma w przeważającej mierze
charakter wtórny - po II wojnie światowej Kaszubi zasiedlili tereny swojego
pierwotnego osadnictwa po wysiedleniu stamtąd ludności niemieckiej przez władze
PRL. Największe kaszubskie diaspory to: Kanada, USA i Niemcy
Kaszubi stanowią typową ludność pogranicza, która w ciągu wielu wieków żyła na
terytorium zmieniającym przynależność państwową. Wielu z nich uległo
germanizacji lub polonizacji, proces ten miał charakter przymusowy lub
naturalny. Wielu znanych wojskowych pruskich i niemieckich miało pochodzenie
kaszubskie, ale nie poczuwało się do związków z rodzimą kulturą lub ulegały one
całkowitemu zerwaniu w następnym pokoleniu. Z tego powodu trudno dokładnie
zdefiniować, którą z postaci historycznych wolno uznać za Kaszuba, a którą za
Niemca lub Polaka pochodzenia kaszubskiego.
Część Kaszubów zachowała własną kulturę i język. Współcześnie w socjologii i
historii dominuje pogląd, że Kaszubi stanowią grupę etniczną narodu polskiego.
Zdecydowana większość Kaszubów posiada podwójną identyfikację - narodową polską
i etniczną kaszubską. Wielu polskich działaczy narodowych na Pomorzu w okresie
zaborów oraz członków podziemia niepodległościowego w czasie okupacji było
pochodzenia kaszubskiego.
W Spisie Powszechnym z 2002 r. 5100 obywateli polskich zadeklarowało narodowość
kaszubską. Jest to ok. 1% całej społeczności kaszubskiej. Rzeczpospolita Polska
nie uznaje tych deklaracji za wiążące (podobnie w przypadku Ślązaków), stąd
Kaszubi nie znaleźli się na oficjalnej liście mniejszości narodowych
sporządzonej przez MSWiA.
Kaszubski ruch narodowy, choć nie należy do głównego nurtu w ruchu
kaszubsko-pomorskim, ma jednak długoletnią tradycję. Za odrębny naród słowiański
uważał Kaszubów Florian Ceynowa, w okresie międzywojennym jego myśl kontynuowali
działacze z kręgu tzw. Zrzeszeńców, którzy w PRL byli represjonowani przez UB, a
następnie SB i zepchnięci na margines działalności publicznej. Po roku 1989 tę
samą myśl w ruchu kaszubskim reprezentowało pismo Tatczëzna, obecnie zaś
Kaszëbskô Òdroda.
Z powodu odmienności językowej oraz przywiązania do religii rzymskokatolickiej,
które powodowało niechęć Kaszubów do idei komunizmu, byli oni posądzani o
separatyzm, tj. chęć oderwania od Polski części jej terytorium. Oskarżenia te
nie miały pokrycia w rzeczywistości, ale w okresie PRL służyły antagonizowaniu
Kaszubów z pozostałą ludnością Polski i przybierały na sile w okresie kolejnych
kryzysów politycznych, np. w 1968 i 1970 r. Współcześnie nawet najbardziej
radykalny nurt w ruchu kaszubskim - narodowy - nie kwestionuje historycznych
związków Kaszubów z Polską, zaś swoje postulaty ogranicza do troski o rozwój
ojczystego języka, kultury oraz dbałości o własną tradycję historyczną.
W 1906 roku otwarto we Wdzydzach pierwsze na ziemiach polskich muzeum na wolnym
powietrzu - skansen, stworzony przez Izydora i Teodorę Gulgowskich. Obecnie jest
to Kaszubski Park Etnograficzny.

oprac. Tomasz Zając

Treść udostepniana na licencji GNU FDL.